Cümə axşamı, İyul 07, 2022

HUMANİTAR

“Ruhun quruluşu” – Karl Qustav Yunq (II hissə)

Simvolik və ya metaforik ifadə vasitəsi hansı düşünmə tərzinə xasdır? Bu qabiliyyət, dilində abstraksiya olmayan və danışanda yalnız təbii (natural) və “qeyri-təbii” (unnatural) analogiyalardan istifadə edən ibtidai insanlarda olur. Bu ibtidai əqli keyfiyyətin: ürəkdə ağrı, boğazda qəhər yaradan ruhdan uzaqlığı brontozavrın cıdır atı ilə uzaqlığı qədərdir. İlan haqqındakı yuxu, müasir insan olan yuxugörmənin özü ilə heç bir ümumi cəhəti olmayan psixi fəallığın bir fraqmentidir. Belə demək olarsa, bu psixiki fəallıq hansısa çox böyük bir fraqmentin dərinliklərdə baş verir və yalnız onun nəticəsi affektlərin sıxışdırıldığı daha yuxarı qatlara qalxa bilir, özü də, bu nəticə ilə psixikanın bəlli qatı arasındakı münasibət yuxunun ayıqlıqla yadlığı ilə müqayisə oluna bilər. Yuxugörməni anlamaq üçün analitik texnikanın müəyyən növlərinə yiyələnmək tələb olunduğu kimi, ruhun daha dərin qatlarındakı məzmunları anlamaq üçün, mifologiyanı da bilmək zəruridir.

Əlbəttə, ilanla bağlı motivin pasiyentin şəxsi təcrübəsi ilə bağlı olduğunu düşünmək doğru olmazdı, çünki yuxuda ilan görmək, hətta, ömründə ilanla qarşılaşmayan şəhər adamları arasında da geniş yayılmışdır.

Belə bir etiraz da ola bilər ki, yuxugörmədəki ilan, bizim danışığımızda ilanın xüsusiyyətləri ilə bağlı geniş yayılmış obrazla ifadənin əyanilik qazanaraq konkretləşməsidir. Məsələn, bir sıra qadınlar haqqında: inancı ilan kimi pozan (snakes)iblis kimi xain (burada iblisə ilan kimi baxılır) bənzətmələri işlənir. Habelə, ilan kimi günaha batmağa yönəldən ifadəsi və başqa bu kimi obrazlı deyimlər də vardır. Baxılan konkret halda bu etirazları düzgün saymıram, baxmayaraq ki, ilanın ümumi danışıq dilində şər qüvvələrin obrazı kimi işlədilməsi bu etirazın yanlışlığını sübut etməyi çox çətinləşdirir. Daha etibarlı sübutun mümkünlüyü yalnız onda olardı ki, biz hansısa bir halda ənənəvi ifadə vasitəsi kimi işlədilməyən mifik simvolu aşkara çıxaraq. Başqa sözlə desək, yuxu görən şəxsin yuxusundakı mifik obraz ona öncədən bəlli olmasın, bu obraz onun eşidib, oxuyub unutduğu, sonradan şüursuzluğun yuxugörmə vasitəsi ilə üzə çıxardığı bir məlumat da olmasın. Belə bir sübut tapılardısa, bu olduqca böyük əhəmiyyətli bir hadisə olardı. Bu, o deməkdir ki, rasional şəkildə izah oluna bilən və şüursuzluğun özü tərəfindən süni şəkildə yaradılmış materiallar onun yalnız üst qatını təşkil edir. Bunun altında isə, bizim şəxsi təcrübələrimiz üçün heç vaxt açıq olmayacaq mütləq şüursuzluq vardır. Onda belə bir mütləq şüursuzluq bizim şüurlu fəaliyyətimizdən heç bir asılılığı olmayan psixiki aktivliyə malik olardı. Bundan başqa da, belə bir psixiki fəallıq şüursuzluğun üst qatından da heç cür asılı olmazdı və şəxsi təcrübələr yolu ilə aşkara çıxarıla bilməzdi. Bu halında o, fərdi-psixoloji fəallığın növlərindən biri olardı; mən bunu səthi, nisbi və ya şəxsi şüursuzluqdan fərqləndirmək üçün, kollektiv şüursuzluq adlandırıram.

Ancaq belə bir sübutun axtarılmasından öncə, mən bunadək olan mülahizələrimi yekunlaşdırmaq üçün ilan haqqındakı yuxu ilə bağlı bir sıra qeydlərimi bildirmək istəyirəm. Belə bir təsəvvür yaranır ki, bizim hipotetik (*ehtimali) olaraq qəbul etdiyimiz şüursuzluğun daha dərin qatı, – mən bundan sonra onu kollektiv şüursuzluq adlandıracağam – haqqında danışdığım pasiyentin qadınla bağlı olan şəxsi təcrübəsini yuxuda ilangörmə hadisəsinə çevirib. Bununla da onu formal olaraq mifik qəhrəmana çevirmişdir. Bu çevirmənin səbəbi – daha doğrusu məqsədi – ilk baxışdan heç cür aydın deyil. Ancaq, əgər, burada terapiyanın fundamental prinsipini xatırlasaq, yəni pozuntu simptomlarının eyni zamanda sağalmaq üçün cəhdlər olduğunu yada salsaq, onda, misal olaraq baxdığımız bu halda pasiyentin ürək ağrıları emosional partlayış yaratmağa xidmət edir və biz burada topuqla bağlı simptoma da, sağalmaq cəhdi kimi yanaşmalıyıq. Yuxugörmənin göstərdiyi kimi, yalnız yaxın keçmişdə sevgi ilə bağlı baş verən uğursuzluq deyil, habelə, başqa xoşagəlməz hadisələr də – misal üçün, məktəbdə və ya başqa bir yerdə olan hadisələr – bu simptomun vasitəsi ilə mifik hadisə səviyyəsinə qalxır və bununla pasiyentin sağaldılmasına cəhd olunur.

Yəqin ki, bütün deyilənlər həqiqətə uyğun olmayan düşüncələr kimi görünə bilər. Ancaq ilan sancmasına qarşı xorla ilan-İsida himnini oxuyan qədim misirli kahin-həkimlər bu deyilənlərdə yanlışlıq görməzdilər. Buna yalnız onlar deyil, vaxtı ilə dünyadakı bütün insanlar da inanırdılar və bugünkü primitiv və geriçilik içində yaşayan xalqlar indi də, analogiya yolu ilə, başqa sözlə, “simpatik magiya” üsulu ilə gerçəkləşən ovsuna (magiyaya) inanırlar.

Baxdığımız halda biz analogiya vasitəsi ilə gerçəkləşdirilən ovsuna gətirib çıxaran psixoloji fenomenlə qarşılaşırıq. Bunu bizim artıq bugünümüzdə ayrıla və uzaqlaşa bilmədiyimiz xurafatın qalıqları saymaq doğru deyil. Əgər Messanın (katolik ayin və mərasimlər üçün təlimatların yer aldığı kitaba deyilir. Tərcüməçinin qeydi) latınca mətnini diqqətlə oxusaq, burada “siqut” ifadəsinin çox gözəçarpan olduğu görünür (“siqut” latınca “necə” deməkdir) və bu sözün yaratdığı ifadələrlə dəyişiklik doğurmalı olan analogiyalar qurulur. Başqa bir məşhur analogiyaya misal olaraq Böyük Şənbədə gerçəkləşən odyandırma mərasimini göstərmək olar. Keçmişlərdə odu çaxmaq daşınının köməyi ilə alırdılar, daha qədim zamanlarda isə odu iki ağac parçasının sürtünməsindən əldə edirdilər. Sonradan isə, uzun müddət üçün odun alınması məbədlərin imtiyazında olmuşdu. Buna görə də, ruhanilərin dualarında belə sözlər eşitmək mümkündür: “Deus, qui per Filium tuum, angularem scilicet lapidem, claritatis luae fidelibus ignem contulisti productum ex silice, nostrus profuturum usibus, novum hunc ignem sanctifica” (İlahi, Sən məhək daşı adlandırdığın Oğlunla bəndələrinə Öz işığını gətirdin, bu yeni yonulmuş çaxmaq daşından çıxan odu da bizim istifadəmiz üçün müqəddəsləşdir”). Göründüyü kimi, burada İsa Məsih ilə məhək daşı arasında analogiya yaratmaqla, yeni od törədən sadə çaxmaq daşı İsa Məsihin səviyyəsinə qaldırılır.

Ola bilsin ki, rasionalist bu dediklərimizə gülərdi. Ancaq biz nə vaxtsa belə hadisələrlə qarşılaşırıqsa, o andaca ruhumuzun dərinliklərində nəyinsə hərəkətə gəldiyinin və dumanlı şəkildə yaranan problemlə bağlı müəyyən təsdiqedici hissin yaranmasının şahidi oluruq. Bu yalnız bizim üçün deyil, həm də milyonlarla xristianlar (kişilər və qadınlar) da, eyni ilə belə bir hiss keçirirlər və hətta, bu hadisəni estetik kateqoriyalarla bağlayıb onu gözəllik hissi adlandırmağımız da məsələnin mahiyyətini dəyişmir. Daxilimizdə yaranan bu cavab insan ağlının o uzaq keçmişlərdə formalaşmış bünövrəsi, quruluşu ilə əlaqəlidir. Bu heç də bizim öz qısa ömrümüzdə qazandığımız bir keyfiyyət olmayıb, indi bizim üçün çox solğun görünən uzaq keçmişlərdən aldığımız bir mirasdır.

Əgər, belə bir fərdi ruh mövcud olsaydı, habelə, o, bizə məxsus olan ruh kimi fəal olmaqla yanaşı, həm də birbaşa şüurluluq da qazansaydı, onda belə bir ruh qarşıladığı bütün şeyləri özünün obrazlar dilinə çevirib şəxssizləşdirərdi və bütün bunlar sub specie aeternitatis (əbədiyyət nöqteyi nəzərindən) qavranılardı. Yəni, mənim öz kədərim deyil, dünyanın kədəri olardı; şəxsi ayıran ağrı deyil, bütün insanlığı birləşdirən kindən və qəzəbdən uzaq bir ağrı yaranar, hisslər doğulardı. Belə bir halın ümumbəşəri müalicəvi effektini sübuta yetirməyə ehtiyac yoxdur.

İndiyədək, fərdin fövqündə dayanan psixiki fəallığın mövcudluğu ilə bağlı bütün tələblərə cavab verən heç bir sübut gətirmədiyimdən, bunu indi, konkret bir misalla göstərmək istəyirəm. Söhbət, yaşı otuzdan bir az artıq olan ruhi xəstədən gedir. O, paranoid formalı şizofreniyadan əziyyət çəkirdi. Onun xəstəliyi 20 yaşı yenicə tamam olanda başlamışdı. Bu pasiyent həmişə, öz mühakimə və fantaziyalarında təəccüb doğuracaq bir dərrakə (intelligence) və tərslik göstərməyi ilə seçilirdi. Xəstəlik ərəfəsində o, bir konsulluqda sıravi katib vəzifəsində işləmişdi. Görünür, özünün yetərincə təvazökar və aşağı mövqeyini kompensasiya etmək üçün o, meqalomaniyaya (özünəvurğunluğa) qapılmış və özünü Xilaskar (İsah Məsih) rolunda təsəvvür etməyə başlamışdı. O, çox tez-tez hallusinasiyalardan (qarabasmalardan) əziyyət çəkir və müvəqqəti kəmağıllılıq halına düşürdü. Ancaq xəstəlik tutmaları olmayanda ona nəzarətçi qoşmadan, təkbaşına, xəstəxananın koridorunda gəzməyə icazə verirdilər. Bir dəfə mən bu pasiyenti belə bir vəziyyətdə gördüm: o, baxışlarını çəpləşdirib pəncərəyə dikmişdi və başını yelləyirdi. Məni görən kimi o, əllərimdən tutub nəyisə göstərmək istədiyini dedi: mən gərək gözlərimi çəpləşdirib Günəşə baxaydım və bu vaxt onun fallosunu (penisini) görə biləcəkdim. Əgər bu vaxt, başımı yelləməyə başlamasam, onda günəşin fallosu da hərəkət edəcək və pasiyentin deməsinə görə, küləyin yaranma səbəbi də elə bu fallusun yırğalanmasıdır.

Bu müşahidəmi 1906-cı ildə etmişdim. 1910-cu ildə mifologiyanı dərindən öyrənmək üçün çalışanda, Deyterixin bu mövzu ilə bağlı kitabı əlimə düşdü. Bu kitabda Deyterixin fikrincə, Mitra kultuna ibadətlə bağlı olan mərasim duasının mətnindən ibarət olan və elmi çevrələrdə “Paris magik papirusu” deyilən qədim əyazmanın tərcüməsi verilmişdi. Sonradan öyrəndim ki, mənim oxuduğum 1910-cu ildə çap olunan kitab ikinci nəşrdir, kitabın birinci nəşri 1903-cü ildə çap olunubmuş. (Ancaq mənim haqqında danışdığım pasiyent 1903-cü ildən bir neçə il öncə psixiki xəstəxanaya yerləşdirilmişdi) Kitabdakı bu mətndə bir sıra reseptlər, alqış-qarğışlar və təsvirlər verilmişdi. Təsvirlərin birinin məzmunu isə belədir: “Habelə, səmt küləyinin mənbəyi olan boru deyilən şey. Sən, günəş diskindən sallanan boruya bənzər bir şey görürsən və yerin qərb bölgələrində o, şərq küləyinə məruz qalıbmış kimi yellənir. Ancaq, külək şərq bölgəsinə sarı əssəydi, onda bu borunun əks istiqamətdə yelləndiyini görəcəkdin”. Qədim yunan dilində “boru” sözünü ifadə edən söz həm də “nəfəsli musiqi aləti” anlamında işlənir. Mətndən aydın olur ki, külək günəşdən boru vasitəsi ilə əsən hava axını kimi təsəvvür olunur.

Mənim pasiyentimin bu yunanca mətnin çap edilməsindən bir neçə il öncə xəstəxanaya düşdüyünü nəzərə alsaq, onda onun bu mətni haçansa oxuyub-unutduğu və sonradan xatırladığı ilə bağlı hal istisna olunur. Mənim pasiyentlə bağlı hadisəni 1906-cı ildə müşahidə edib, bu kitabı yalnız 1910-cu ildə oxuduğumu da göz önündə tutsaq, onda mənim də günəşdən asılan boru ilə bağlı fikri ilk pasiyentimdən eşitdiyim aydın olur. Bu iki mənzərə arasındakı açıq-aydın paralelliyi görməmək mümkün deyil, ancaq bu hadisələrin uyğunluğunun sırf bir təsadüf olduğu da deyilə bilər. Bu halda biz belə bir fikrə gəlib çıxmalıyıq ki, baxılan bu iki hadisə arasında qətiyyən əlaqə yoxdur və onların məzmunca uyğunluğu heç bir əhəmiyyət daşımır. Ancaq bizim bu əks mühakiməmizin doğru olmadığı orta əsrlərə məxsus bir sıra rəsmlərlə sübut olunur. Bu rəsmlərdə göylərdən enib Müqəddəs Bakirə Məryəmin donunun altına uzanan boru təsvir olunur. Bu boru ilə Müqəddəs Ruh göyərçin şəklində aşağıya uçub, İsa Məsihi doğa bilməsi üçün bakirə Məryəmi mayalandırır. “Əllinci gün” möcüzələri ilə bağlı dini mətnlərdən bəlli olduğu kimi, öncə Müqəddəs ruhu “istədiyi yerə əsən” güclü bir külək kimi təsəvvür edirdilər (“Ruh nəfəsini istədiyi səmtə buraxır” (İohanın İncili, 3:8) ifadəsini də elə “Külək haraya istəsə, ora da əsir” kimi anlamaq mümkündür.) Bu mövzuda olan başqa bir latınca mətndə oxuyuruq: “Animo descensus per oblem solis tribuitur” (“Deyirlər ruh günəşin dairəsindən qopub aşağı enir”). Bu konsepsiya, demək olar ki, orta əsrlərin son dövrünə aid bütün klassik və orta əsrlər fəlsəfəsində çox geniş yayılmışdı. Ona görə də mən danışdığım hadisələr arasındakı paralellikdə təsadüfi olan heç nə görmürəm, burada gördüyüm yeganə şey sadəcə təsəvvürlərin dönə-dönə bərpa olunmasıdır. Onlar isə həmişə mövcud olmuş və onların təsviri ilə bütün zamanlarda qarşılaşmaq mümkündür, məhz elə buna görə də, onları anadangəlmə ideyalar adlandırmaq da doğru deyil. Mən bilərəkdən bu hadisə ilə bağlı detalın ən dərin qatlarına endim və bunda məqsədim, kollektiv şüursuzluq adlandırdığım və daha dərin qatlarda yerləşən psixiki fəallığın əyani şəkildə göstərilməsi idi. Yekun olaraq demək istəyirəm ki, biz gərək ruhun üç səviyyəsini ayırd edək: 1) şüurluluq, 2) şəxsi şüursuzluq, 3) kollektiv şüursuzluqŞəxsi şüursuzluq birincisi, ya öz intensivliyini itirdiyi və unudulduğu üçün şüursuzluğa keçən məzmunlardan, ya da, şüurun özünün uzaqlaşdığı (sıxışdırdığı) tərkiblərdən yaranır. İkincisi, şüura gəlib çata bilmək üçün heç vaxt yetərincə intensivlik qazana bilməyən, ancaq, hər necəsə psixikaya yol tapa bilən tərkiblərdən (xüsusilə hissi təəssüratlardan) əmələ gəlir. Kollektiv şüursuzluq isə, ümumi irsin mümkün təmsilçiliyi ilə bağlı olaraq fərdi xüsusisiyyəti deyil, bütün insanlar üçün, hətta, ola bilsin bütün canlılar üçün də ümumi fərdi ruhun həqiqi təməlini təşkil edir.

Hamı belə bir fikirlə razıdır ki, canlı orqanizmi onun yaşamağa uyğunlaşdığı mühitlə əlaqələrindən ayırmaqla anlamaq mümkün deyil. Saysız-hesabsız çoxlu elə bioloji faktlar var ki, yalnız yaşadığı mühitə reaksiyası ilə şərh edilə bilər. Buna misal olaraq, suda-quruda yaşayan növlərə aid, bütünlüklə kor olan Proteus anginusu göstərmək olar; yaxud, bağırsaq parazitləri də bu sıradandır; eləcə də, suda yaşamağa qayıtmış onurğalıların anatomiyası bu baxımdan yaxşı bir örnək sayıla bilər.

Bütün bunların insan Ruhuna (psixologiyasına) tətbiqi də düzgün sayıla bilər və sayılmalıdır. Onun quruluşunun spesifikliyi xarici mühitin şərtləri ilə sıx şəkildə əlaqəli olmalıdır. Şüurun indiki şəraitə reaksiyasını və ona adaptasiya olunmasını gözləmək ağlabatandır, çünki şüur – ruhun başlıca olaraq indiki məqamın hadisələri ilə məşğul olan hissəsidir. Ancaq, ruhun zamandan asılı olmayan və ümumi səciyyəli hissəsi olan şüursuzluqdan biz universal və sabit şərtlərlə bağlı reaksiyalar gözləməklə haqlıyıq və bu şərtlərin psixoloji, fizioloji, yaxud da təbiətli olması heç nəyi dəyişmir.

Görünür, kollektiv şüursuzluq – onun haqqında ümumiyyətlə nə isə deməyin mümkün olduğu qədər – mifik motivlərdən və ya ilkin obrazlardan təşkil olunub və buna görə də, bütün xalqlara aid olan miflər onun həqiqi obrazlar sistemini təşkil etməkdədir. Mifologiyanı faktiki olaraq kollektiv şüursuzluğun inikası (proyeksiyası) hesab etmək olar. Göydəki ulduz bürclərinə baxanda bunun belə olduğu daha aydın görünür, bəlli olduğu kimi, onların xaotik formaları obrazların inikası vasitəsi ilə nizamlı bir şəklə salınmışdır. Astroloqların iddia etdiyi: ulduz bürclərinin insan taleyinə xüsusi təsirləri bununla izah olunur. Bununla ayrı-ayrı fərdlərin daxili uzaqgörənliyi kollektiv şüursuzluğun dərk olunmayan introspektiv (*psixiki hadisələrin daxili müşahidəsi) qavrama aktivliyindən başqa bir şey deyil. Ulduz bürcləri göylərə inikas olduğu kimi, buna bənzər fiqurlar həm də, əfsanələrə, sehirli nağıllara və ya tarixi obrazlara inikas olunmuşdur. Buna görə də, kollektiv şüursuzluğu öyrənməyin iki yolu var: bunun üçün ya mifologiya ilə tanışlıq, ya da fərdiyyətin analizi prosesində. Burada ikinci yol üçün anlaşıqlı materialları verə bilmədiyimdən, mifologiya ilə kifayətlənməli oluram. Ancaq, bu elə geniş bir sahədir ki, ondan yalnız bir neçə tipi götürüb araşdırmaq imkanımız var.

Bədən özünəməxsus keyfiyyətləri ilə yaşadığı şəraitə uyğunlaşmaq üçün lazım olan funksiyaları yerinə yetirən bir sistemdirRuh da gərək bu qanunauyğun fiziki hadisələrə uyğun gələn orqanlarına və ya funksional sistemlərinə sahib olsun. Mən, bununla heç də insanın orqanlarından asılı olan sensor funksiyalarını (duyğuların beyinə ötürülən qıcıqlara çevrilməsini) nəzərdə tutmuram, sadəcə psixikada baş verən hadisələrlə müntəzəm olaraq baş verən fiziki hadisələr arasında psixiki analogiyaları gözə çarpdırmaq istəyirəm. Misal üçün, günəşin gündəlik çıxması və batması, gündüz və gecənin müntəzəm olaraq bir-birini əvəz etməsi ibtidai zamanlardan başlayaraq ruhda özünün təəssüratlarını yaratmaya bilməzdi. Biz, bununla bağlı olan hansısa obrazı nümayiş etdirə bilmirik, əvəzində isə, bu fiziki prosesin az ya çox dərəcədə fantastik analogiyaları ilə qarşılaşırıq. Misal üçün, bu fiziki hadisə belə bir mifə çevrilə bilər: hər gün sübh tezdən ilahi varlıq olan qəhrəman Şərqdə, dənizdən doğulur və günəş arabasına minib göy üzü ilə qərbə sarı yollanır. Qərbdə onu Böyük Ana adlı ilahə gözləyir və o, bu qəhrəmanı udur. Əjdaha şəklində təsvir olunan bu ilahənin qarnına düşən qəhrəman bütün gecəni onun qarnında savaşır. Gecənin qorxulu ilanları ilə savaşlardan sonra o, sübh tezdən yenidən doğulur.

Bu mürəkkəb tərkibli mif fiziki proseslərin inikasıdır. Doğrudan da bu olduqca aydın görünür və bir sıra tədqiqatçılar buna əsaslanaraq güman edirlər ki, ibtidai insanlar belə mifləri məhz fiziki prosesləri izah etmək məqsədi ilə yaradıblar. Əminliklə demək olar ki, elm və fəlsəfə məhz bu ana xətt üzrə inkişaf edib, ancaq, ibtidai insanların bu cür mifləri yalnız fiziki prosesləri izah etmək tələbatlarına görə yaratdığını, bir sözlə, onların bu miflərlə fiziki və ya astronomik nəzəriyyələr qurmağa çalışdığını düşünmək həqiqətə uyğun görünmür. Mifik obrazlarla bağlı yəqinliklə deyə biləcəklərimiz isə bundan ibarətdir: fiziki proses insan ruhunda bu cür fantastik və təhrif olunmuş şəkildə təəssürat yaratmış və orada qorunmuşdurhətta bu gün də şüursuzsuzluqda belə obrazların yaranması prosesi gedir. Onda təbii olaraq belə bir sual yaranır: ruh nə üçün real fiziki prosesi qeydə almaqdansa, onun fantastik obrazını yaradıb özündə qoruyur?

Əgər özümüzü ibtidai insanın yerində təsəvvür edib dünyaya onun nöqteyi-nəzəri ilə yanaşmağa cəhd etsək, onda bunun nədən belə olduğunu o andaca anlaya bilərik. Vəhşi halından sonadək ayrılmayan ibtidai insan, Levi-Bryulun sözləri ilə desək, “participation mystique” (mistikanın iştirakı) olan bir dünyada yaşayır və onun şüurunda indi bizim ağlımızda olduğu kimi, obyektlə subyektin mütləq şəkildə ayrılması kimi bir keyfiyyət yoxdurOnun üçün: xarici aləmdəki bütün hadisələr həm də öz daxilində də baş verir, başına gələn nə varsa, xarici aləmdə də öz davamını tapır. İndicə dediklərimi əyani şəkildə izah edə bilmək üçün çox gözəl örnək olacaq, şəxsən şahidi olduğum bir hadisəni danışmaq istəyirəm. Burada, Şərqi Afrikadakı Elqon dağının ətəyində yaşayan bir qəbilədən söz gedir. Sübh çağı bu qəbilənin adamları ovuclarına tüpürüb onu üfüqdən qalxmaqda olan günəşə sarı uzadırlar. Bu vaxt onlar belə bir sözü təkrarlayırlar: “Biz gecənin keçib getməsindən çox razıyıq”. Onların dilində “adhista” sözü eyni zamanda həm günəş, həm də “Tanrı” demək olduğundan, mən onlardan soruşdum: “Günəş tanrıdırmı?”, onlar sanki axmaq bir söz eşidibmiş kimi mənim sualıma güldülər və “yox” cavabı verdilər. Bu sualı verəndə günəş günorta yerinə qalxmışdı və mən onu göstərərək soruşdum: “Günəş göy üzündə ucalanda siz onun Tanrı olmadığını deyirsiniz, ancaq, o, Şərqdə olanda deyirsiniz ki, o, TanrıdırBu necə ola bilər?”. Sualımdan özünü itirən adamlar bir müddət susdular, sonra qoca qəbilə başçısı bu səssizliyi pozub məsələyə aydınlıq gətirməyə başladı: “Hə, elədir. Günəş nə vaxt ki, göy üzünə ucalır, o, daha Tanrı deyil, ancaq o, Şərqdən çıxanda Tanrı olur”. İbtidai insanın ağlı üçün bu iki versiyadan hansının doğru olduğunun əhəmiyyəti yoxdur. Bu ibtidai insanlar üçün gecə və onun doğurduğu qorxu ilə günəşin doğması və bununla əlaqədar olan hisslərin yaratdığı təsirlərdən yaxa qurtarmaq eyni bir ilahi təcrübənin tərkib hissələridir. Görünür, özünün şəxsi emosiyaları onun üçün fiziki hadisələrdən daha önəmlidir – buna görə də o, hər şeyə özünün emosional fantaziyasının möhürünü vurur. Onun üçün gecə ilan və ruhların soyuq nəfəsindən ibarətdir, gündüz isə, onun üçün gözəl bir Tanrının doğulması deməkdir.

Günəşin xüsusiyyətləri və hərəkəti ilə bağlı hadisələri yozan mifoloji nəzəriyyə ilə yanaşı, Ay üçün də belə mifik nəzəriyyələr yaradılmış və bu nəzəriyyələr ayın mövcudluğu ilə təsirlərini izah etməyə çalışır. Bu vəziyyət ayla bağlı çoxsaylı miflərin yaranmasına gətirib çıxarıb, habelə, onların böyük çoxluğunda ay günəşin arvadı kimi təqdim olunub. Ay, gecənin dəyişkən təbiətli hadisəsidir (experience) və buna görə də o, ibtidai insanın qadınla bağlı seksual anlayışına uyğun gəlir, çünki onun münasibətdə olduğu qadın da gecənin subyektiv hadisəsi kimi mövcud olurdu. Ancaq, ay eyni uğurla günəşin qovulmuş qardaşı rolunu da oynaya bilər, çünki gecələr narahat düşüncələr, hakimiyyəti qəsb etmək və qisasçılıqla bağlı şər xislətli düşüncələr yuxuları pozur. İbtidai insan ayın yuxunu pozduğunu bilirdi və onun düşüncəsinə görə, ölən adamların ruhu onda məskunlaşır, gecələr yerə qayıdıb yatanların yuxularına girir, ölülərin qarabasmaları isə gecə vaxtı gəzişərək yuxusuzluqdan əziyyət çəkən oyaq insanları qorxudurlar. Buna görə də ay həm də ağılsızlığı təmsil edir. Məhz belə yaşantılar insanın ruhunda ayın dəyişkən obrazından daha möhkəm yer edib.

Fırtına, göy gurultusu, ildırım, yağış və buludlar obrazlaşıb ruhda məskunlaşmır, onların yaratdığı fantaziyalar ruhlarda özünə yer edib yaşayır. Bir dəfə mən güclü zəlzələnin ortasına düşmüşdüm və o vaxt ilkin təəssüratım ondan ibarət idi ki, sanki möhkəm və adət etdiyim torpağın üzərində deyil, ayağımın altında atılıb düşən nəhəng bir heyvanın dərisi üzərində dayanmışam. O anda baş verən təbiət hadisəsinin deyil, məhz bu obrazın məndə daha güclü təəssürat yaratdığını yaxşı xatırlayıram. İnsanın dağıdıcı tufanlara yönəlmiş qarğışları, onun fəlakətli təbiət hadisələri qarşısındakı qorxusu, bütün bu affektlər təbiətin qəzəbini insaniləşdirir və sırf fiziki olan hadisələr qəzəblənmiş tanrıya çevrilirlər.

Cismani mövcudluqla bağlı şərtlər, fizioloji vəziyyət, ödün daşması və habelə bu kimi başqa hadisələr də, fantaziyanın affektlə yoluxmasına gətirib çıxara bilər. Misal üçün, seksuallıq bir halda bərəkət və bolluq tanrısı obrazı ilə, başqa bir halda isə çılğın istəklərinin köləsi olan iblis-qadın surətində təsəvvür oluna bilər. Həm də onu İblis görkəmli, keçi ayaqlı və eybəcər hərəkəti ilə seçilən Dionislə əlaqələndirə bilərlər və ya bu, ovuna sarılıb onu öldürənədək sıxan ilan obrazı ilə canlandırılır.

Təbiətin şıltaqlıqları ucbatından aclığa düçar olmaq qidaların özünü də tanrıya çevirir. Meksika hindularının bir sıra qəbilələri, hətta, öz qida-tanrılarına gücünü bərpa etməsi üçün ildə bir dəfə məzuniyyət də verirlər və bu vaxt ərzində daimi yedikləri qidadan istifadə etmirlər. Uzaq keçmişdə Misirdə fironların qüdrətini həm də onların tanrılarla qidalanmasında görürdülər. Osirisi torpağın oğlu olan buğda ilə obrazlaşdırır, ən əziz qonağa buğda unundan, yəni tanrıdan yemək hazırlayırdılar. Həmçinin mistik təcrübələrdə yer alan tanrı İakxın, Mitranın öküz şəklində təmsilçisinin olması da bu qəbildən olan hadisələrə aiddir.

Yaşayış məskəni ilə bağlı olan psixoloji şərtlər adətən buna bənzər mifik izlərin yaranmasına səbəb olur. İstər fiziki, istərsə də ruhla bağlı olan təhlükəli situasiyalar fantaziyanı affektlərlə yoluxdurur və belə situasiyalar müntəzəm təkrar olunduğundan miflər üçün ümumi motivlər yaradırlar ki, bunları arxeotip adlandırıram.

Miflərin təqdimatında əjdahalar öz yuvalarını çay qırağında, onun dar keçidlərində və ya başqa təhlükəli yerlərində qururlar. Cinləri və ya iblis cinsindən olan başqa mifik obrazları susuz səhralarda və ya təhlükəli dərələrdə də görmək olur. Ölənlərin ruhu alatoranlıq içində olan bambuk meşələrinin keçilməz yerlərində yaşayırlar, hiyləgər və xain pərilər və nəhəng su ilanları dənizin və çayın dərinliklərində və burulğanlarında məskunlaşırlar. Əcdadların qüdrətli ruhları və ya tanrılar insan üçün əlçatmaz olan mühüm yerlərdə yurd salırlar. Fetişin (ilahi səciyyəli predmetlərin) məhvedici və fövqəladə hakimiyyəti həmişə anlaşılmaz və fövqəltəbii obrazlarla ifadə olunur. Xəstəlik və ölümə təbii hadisələr kimi baxmır, onu yaman ruhların, cadugər və ifritlərin törətdiyini düşünürlər. Hətta, başqa biri insanı öldürən silah da mana, yəni xüsusi güc daşıyıcısı sayılır.

Məndən soruşa bilərlər ki, bəs onda gündəlik baş verən adi hadisələrlə və birbaşa reallıqlarla münasibətdə, tutalım ər-arvad, ata-ana, uşaq kimi hallara uyğun olan situasiyalarda vəziyyət necədir? Bu adi, gündəlik, əbədi təkrar olunan reallıqlar arxeotiplərdən ən güclülərini yaradıb ortaya çıxarır. Bu arxetiplərin arasıkəsilməz fəallığı həmişə və hər yerdə, hətta, rasionalizmin hökm sürdüyü əsrimizdə də özünü göstərir. Gəlin örnək olaraq xristian doqmasını götürək. Müqəddəs üçlüyü Ata, Oğul və Müqəddəs ruh təşkil edir və bu Astarta və ya göyərçin quşu şəklində təsvir edilir. İlkin xristianlıq dövründə ona Sofi deyir və qadın cinsindən olduğunu güman edirdilər. Xristianlığın sonrakı inkişafında Bakirə Məryəmə pərəstişin yaranmasının bu təsəvvürlərin əvəz olunması nəticəsində ortaya çıxdığı çox aydın şəkildə görünür. Burada biz “göy üzündəki ev”lə bağlı olan ailə arxeotipi ilə qarşılaşırıq, Platon buna əsrarəngizliyin çərçivəli formulla ifadə olunub taxta qaldırılması deyirdi. İsa Məsih – adaxlı, Kilsə – gəlin, xaç suyuna çəkmək üçün olan vanna Kilsənin bətnidir (uterus ecclesiae), doğrudan da o, indiyədək də dini mətnlərdə bu mənanı verən Benedicto fontis kimi işlənir. Xaç suyuna salma ayinindəki su duzlu olur və yəqin ki, duz ona məqsədyönlü şəkildə əlavə edilir və bu, suyu mayalandırıcı mayeyə və ya dəniz suyuna bənzətmək üçündür. Hieros gamos və ya müqəddəs nikah, Pasxadan öncəki Böyük Şənbədə həyata keçirilir; yanan şam fallesin (penisin) simvolu kimi üç dəfə vannaya salınır ki, onu mayalandırsın və xaç suyuna çəkilən uşağı yenidən doğa bilsin (Quasimodo genitus). Burada mana – şəxsiyyətşaman – pontifex maxsimus adlanan Papadır; Kilsə – mater ecclesia, magna mater olmaqla sehirli doğuşun obyektini təmsil edir. Adamlar isə, onun uşaqları olmaqla kömək və mərhəmətə möhtacdırlar.

Atanın, ananın, uşaqların, ərin, arvadın, bir sözlə, sehirli gücü olduğu sanılan bütün şəxslərin, habelə, insan bədəninə və ruhuna təhlükə yaradan güclər ilə bağlı bütün insanlıq emosional obrazlarla zəngindir. Uzun müddətli təcrübələrinin üst-üstə toplanması – bu tipli arxetipləri dini və hətta, siyasi həyatın ən başlıca tənzimləyici prinsiplərinə çevirmiş və şüursuzluqda onların nəhəng psixiki güc və hakimiyyətlərinin olmasının qəbul edilməsinə gətirib çıxarmışdır.

Öz araşdırmalarıma əsaslanaraq əminliklə deyə bilərəm ki, yaradılmış bu dəyərlərin rasional baxımdan yozulması onların qiymətini heç bir halda azaltmır. Əksinə, bu istiqamətdəki çalışmalar onları dəyərlənirməkdən başqa, həm də anlamağa əhəmiyyətli dərəcədə köməklik göstərir. Bu, güclü inikas katolik inanclı şəxs üçün, öz kollektiv şüursuzluğunun əhatə etdiyi daha böyük məkanda yerləşən reallıqları dərk etmək imkanı yaradır. O, özünü əbədi və keçici olmayan kateqoriyalarla bağlamaq üçün hansısa bir avtoritetə, ali hakimiyyətə, böyük kəşflərə və başqa bu kimi şeylərə ehtiyac duymur. Bütün bunlar onun üçün həmişə əlçatan həqiqətlərdir: hər bir məbədin Müqəddəsdən Müqəddəs güşəsində Tanrının mövcud olduğu və təşrif buyurduğu bir yer vardır. Ancaq, protestant və iudey üçün onu axtarmaq lazım gəlir: birincisi, Tanrının yerlə bağlı cismini məhv etdiyi üçün, ikincisi isə onu heç yerdə tapa bilmədiyinə görə. Katolik dünyasında görünən və canlı reallığa çevrilmiş hər iki arxeotip şüursuzluqda yerləşir. Təəssüf ki, mən, mənsub olduğumuz mədəniyyətin içində şüursuzluğa olan münasibətdəki kəskin və sarsıdıcı fərqliliklərin üzərində bütün dərinliyinə varacaq qədər dayana bilmirəm. Yalnız onu qeyd etmək istərdim ki, bu problem bütün insanlığın qarşısında dayanan ən böyük məsələlərdən biridir.         

Bütün arxeotiplərin məcmusundan yaranmış şüursuzluğun insanlığın indiyə qədərki bütün təcrübələrinin qorunduğu yer olduğunu anlayandan sonra, bunun nə üçün belə olduğu o andaca aydınlaşır. Ancaq, bura heç də həyatiliyini itirmiş lazımsız tullantıların toplandığı yer deyil. Əksinə, fərdin həyatına özünü büruzə vermədən, ancaq, əhəmiyyətli və effektli təsirlər göstərən, onun fəaliyyətini yönləndirən canlı və fəal reaksiyalar və dispozisiyalar sisteminin qərarlaşdığı yerdir. Şüursuzluq, heç də nəhəng tarixi ağılsızlıq mənbəyi deyilhabelə, apriori (*təcrübədən öncəki) təbiətli tarixi şərtlər hesab edilə bilməz; o, yəqin ki, instinktlərin qaynaqlandığı bir mənbədir, çünki arxeotiplər – yalnız instinktlərin qəbul etdiyi formalardan ibarətdir. Bütün yaradıcılıq hadisələri isə instinktin canlı və qaynayıb daşan mənbəyindən axıb üzə çıxır; şüursuzluq yalnız sadəcə tarixiliklə şərtlənib qalmır,həm də özü bütün yaradıcılıqla bağlı hadisələrə impuls verir. O, Təbiətin özünə bənzəyir, onun kimi dəhşətli dərəcədə mühafizəkardır, ancaq buna baxmayaraq, özünün tarixilik şərtlərini yaradıcılıq yolu ilə yeniləməyi də bacarır. Ona görə də təəccüblü deyildir ki, bu gözəgörünməz tənzimləyicinin şərtlərinə adaptasiya olunmaqla bağlı sual insan üçün ən mühüm və kəskin problem sayılmışdır. Əgər şüur heç vaxt şüursuzluqdan ayrılmasaydı – şüursuzluğa simvolik olaraq daimi təkrarlanan hadisələr sahəsi və ulu babaların sözlərini çatdıran mələklərin gəldiyi məkan kimi baxıla bilərdi – onda heç vaxt belə bir problem də yaranmazdı və insanın başlıca problemi sadəcə yaşadığı ətraf mühitə uyğunlaşmaqdan ibarət olardı.

Fərdi şüurun mövcudluğu insanın həm daxili, həm də xarici aləmlə bağlı çətinlikləri dərk etməsinə səbəb olur. Ətrafdakı xarici aləm ibtidai insanın qarşısında onun işinə yarayan və onunla düşmənçilik edən cəhətləri ilə açılır. Onun şüursuzluğu da eyni ilə dil tapıb razılaşmalı olduğu xarici amillərə bənzər olaraq, onun maraqlarının əksinə yönələn bir güc kimi görünür. İbtidai insanın saysız-hesabsız sehirbazlıq fəaliyyətləri də məhz bu maneəni aşmağa xidmət edir. Sivilizasiyanın daha yüksək inkişaf etdiyi dövrlərdə isə bu funksiyanı din və fəlsəfə yerinə yetirməyə çalışır. Belə bir adaptasiya sistemi hər dəfə uğursuzluğa düçar olanda ümumi narahatçılıq toplanır, həyəcan, çaxnaşma və iğtişaşlar yaranır, buna görə də şüursuzluqla bağlı daha yeni və uyğun formanın tapılmasına cəhd edilir.

Bizim bütün bu müasir “maarifçi” baxışlarımız tamamilə həqiqətdən uzaq görünür. Mən nə vaxt ruhun bu ucqar sahəsindən, yəni şüursuzluqdan danışıramsa və onun reallığını görünən dünyanın reallığı ilə tutuşdururamsa, çox vaxt eşidənlərin qatı etirazlarının ifadəsi olan acı təbəssümləri ilə qarşılaşıram. Onda istər-istəməz soruşmalı oluram: bizim sivilizasiyalı dünyamızda nə qədər insan hələ də mana (fövqəltəbii güclərə), ruha və başqa bu kimi şeylərə inanır? Başqa sözlə, bu gün xristian alimlərinin və spiritualistlərin (ruhlarla ünsiyyətdə olduğunu iddia edən insanların) sayı nə qədərdir? Belə sualların sayını daha da artırmaq istəmirəm. Onların dəyəri yalnız belə bir yeganə faktı əyani şəkildə nümayiş etdirməsindədir: psixi prosesləri müəyyən edən gözəgörünməz səbəblərlə bağlı problem bu gün də əvvəlki qədər aktualdır.

Kollektiv şüursuzluq insanlığın təkamülü ilə bağlı olan bütün mirası özündə saxlayır və bu miras hər bir fərdin beyninin quruluşunda canlanmaqdadır. Şüurun doğurduğu ağıl (mind) – efermer hadisə (əsas hadisənin doğurduğu kənar effektlər) olub şəraitlə bağlı olan bütün adaptasiyaları və bələdləşmələri yerinə yetirir və bu səbəbdən də onun bu funksiyanı məkanda istiqaməti müəyyən etməklə tutuşdurmaq ən uğurlu bənzətmə sayıla bilər. Əksinə, şüursuzluq ruhun (psyche) instinktiv güclərinin qaynağı rolunu oynayır, habelə, onları tənzimləyən forma və kateqoriyalar, yəni arxeotipi olurTarixilik qazanmış bütün parlaq və güclü ideyalar arxeotiplərdən qaynaqlanır. Bu ən çox dini təsəvvürlərə aid olanda özünü doğrultsa da, ancaq, elmin, fəlsəfənin və etikanın mərkəzi anlayışlarının da bu qaydadan kənara çıxdığını demək olmaz. Özlərinin bugünkü görkəmində onlar arxeotipik variantların şüurlu tətbiqi və onların gerçəkliyə uyğunlaşması vasitəsi ilə yaradılmış təsəvvürlərin təqdimatı ilə məşğul olurlar. Çünki, şüurun funksiyası yalnız bizim hiss qapılarımızın vasitəsi ilə xarici aləmi dərk etməkdən və mənimsəməkdən ibarət deyil, həm də daxilimizdəki dünyanı görünən reallıqlara çevirməkdir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:

Karl Qustav Yunq “Kəşf olunmamış mənlik” kitabı (İndivid yayın evi)

 (*) – bu hissələr daha anlaşıqlı olması üçün müəllif tərəfindən əlavə edilmişdir.

Müəllif: Eyvaz Usubov

Please follow and like us:

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.