Cümə axşamı, İyul 07, 2022

FƏLSƏFƏ

“İnsan nədir?” – Antonio Gramşi

Fəlsəfənin ilk sualı, əsas sualıdır bu. Bu suala necə cavab vermək olar? Tərif insanın özündə, yəni hər bir fərddə tapıla bilər. Amma bu tərif doğrudurmu? Hər fərddə “fərd”in nə olduğunu tapmaq olar.  Amma bizi maraqlandıran, hər tək tək insanın nə olduğu deyil, üstəlik bu hər bir insanın hər müəyyən anda nə olduğu mənasına gəlir. Əgər düşünsək, özümüzə “insan nədir?” sualını verərkən, insan nə ola bilər, yəni insan öz taleyini yaza bilər, özünə bir həyat “düzəldə” bilər, bir həyat qura bilərmi? demək istədiyimizi görə bilərik. Əgər elədirsə, insanın bir proses, ya da tam olaraq öz fəaliyyətləri prosesi olduğunu deyə bilərik. Əgər düşünsək, insan nədir sualı, “mücərrəd”və “obyektiv” sual da deyildir. Özümüz və başqaları haqqında düşünməyimizdən və düşünüb gördüklərimizə görə də nə olduğumuzu, nə olacağımızı, həqiqətən də “özümüz özümüzün qurucuları”, həyatımızın, taleyimizin yaradıcıları olub olmadığımızı, olsaq da hansı sərhədlər daxilində olduğumuzu bilməkdən doğmuşdur. Və biz “bu gün”, bu gün verilmiş olan şərtlər daxilində “bu günün” həyatı haqqında bilmək istəyirik bunu, yoxsa hər hansı həyat, ya da hər hansı insan haqqında deyil.

Sualı ortaya çıxaran, ona məzmununu qazandıran şey, həyat və insan anlayışlarının vahid, yəni müəyyən olduğu düşüncə formalarıdır. Bu düşüncə formalarının ən önəmlisi də “din”, müəyyən bir dindir. Katoliklikdir. Həqiqətən, öz-özümüzə “insan nədir”, özü-özünü yaratmağa və öz həyatın yaşamağa əsaslanan istəyi və konkret fəaliyyəti nə önəmə malikdir? – deyə soruşarkən: “Katoliklik doğru insan və həyat baxışıdırmı? Katolik olmaq və katolikliyi bir davranış qayadalarına çevirməklə yanılırıqmı, yoxsa haqlıyıqmı?” demək istəyirik. Katolikliyi bir davranış qaydalarına çevirməklə yanıldığını, hər kəs hiss edə bilər. Bu o dərəcədə doğrudur ki, Katolik olduğunu deməklə kimsə katolikliyə bir həyat qaydası olaraq sarılmır. Tam mənası ilə bir katolik, yəni həyatındakı hər fəaliyyətində Katolik qaydalarını tətbiq edən Katolik, uyğunsuz varlıq kimi görünərdi. Düşüdüyümüzdə bunun Katolikliyin özünün ən sərt  və ən kəskin tənqidi olduğu başa düşülür.

Katoliklər eyni zamanda başqa heç bir görüşün də nöqtəbənöqtə izlənilmədiyini qeyd edəcəklər. Haqlıdırlar da, amma bu, gerçəklikdə, tarixi olaraq, bütün insanlar üçün eyni olacaq bir düşünmə və davranış formasının var olmadığından başqa heç bir şeyi ifadə etmir. Katolik düşüncə və davranış formasının eyni vasitələr, eyni ardıcıllıq anlayışı, eyni davamlılıq və eyni mərkəzçiliklə başqa heç bir dində bu günə qədər görülməmiş formada əsrlərdir bu məqsədlə təşkilatlanmamış olmasına rəğmən Katoliklikdən tərəf olan heç bir sübut yoxdur. “Fəlsəfi” olaraq Katoliklikdə doyurucu olmayan şey, hər şeyə rəğmən, şərin səbəbinin insanla əlaqələndirilməsi, yəni insanı müəyyən edilmiş və sərhədlənmiş fərd olaraq formalaşdırmasıdır. Bu günə qədər mövcud olmuş bütün fəlsəfələrin katolikliyin bu anlayışını əks etdirdiklərini, yəni insanı öz fərdiliyi ilə sərhədli bir fərd və ruhu da bu fərdiyyət olaraq formalaşdırdıqlarını deyə bilərik. İnsan anlayışını məhz bu nöqtədə dəyişdirmək lazım gəlir. İnsan, bir növ aktiv münasibətlər ardıcıllığı olaraq (ən böyük önəmi daşımaqla birlikdə, fərdiliyin yenə də nəzərdə saxlanılacaq tək amil olmadığı proses olaraq) düşünülməlidir. Hər fərdilikdə əks olunan insanlıq: 1 dərəcəli fərd, 2 dərəcəli digər insanlar, 3 dərəcəli təbiət kimi müxtəlif elementlərdən təşkil olunmuşdur. Amma ikinci və üçüncü elementlər göründükləri kimi sadə deyillər. Fərd digər insanlarla yan yana gəlməklə deyil, təbii ölçüdə, yəni ən sadəsindən ən mürəkkəbinə qədər təşkilatlarla birləşərək bütövləşəcəyi ölçüdə əlaqə qurur. Yalnız bu əlaqələrin mexaniki əlaqələr olmadığını unutmayaq.  Aktiv və şüuruludurlar, yəni hər zaman insanın onlar üzərindəki az çox böyük anlayış səviyyəsinə uyğun gəlirlər. Bundan ötrü də hər kəsin əlaqə mərkəzi olduğu bütün əlaqələr bütövlüyünü dəyişdirdiyi ölçüdə, özünü də dəyişdirdiyini, dəyişikliyə məruz qoyduğunu demək olar. Həqiqi filosof, məhz bu mənada siyasətçidir, yəni çevrədən götürülən tək-tək hər insanın daxil olduğu əlaqələr çoxluğunu anlamaq şərti ilə, çevrəni dəyişdirən aktiv insandır və başqa bir şey də ola bilməz. Əgər bizim fərd olmağımız bu əlaqələr çoxluğudursa, özümüzə bir şəxsiyyət yaratmaq bu əlaqələri dərk etməyimiz mənasını gəlir. Öz şəxsiyyətimizi dəyişdirmək də bu əlaqələr çoxluğunu dəyişdirək mənasına gəlir.

Amma bu əlaqələr, deyildiyi kimi sadə əlaqələr deyildir. Hər şeydən əvvəl aralarından bəziləri məcburidir, bəziləri də istəyimizə bağlıdır. Ayrıcda da onları dərk etmək də (yəni onları dəyişikliyə uğratmaq formasını az çox bilmək) onları hələ o vaxtdan etibarən dəyişdirir. Məcburi əlaqələrin özləri belə, öz məcburilikləri daxilində başa düşüldüyü dərəcədə görünüş və önəmlərini dəyişdirirlər. Bilik bu mənada azadlıqdır. Amma bir başqa görünüş baxımından da olduqca qarışıq problemdir. Belə ki, müəyyən ardıcıllıq olaraq, müəyyən bir anda var olduqları formaları ilə əlaqələr çoxluğunu bilmək yetərli deyil. Hər fərd sadəcə var olan əlaqələrin məhsulu deyil, eyni zamanda bu əlaqələrin tarixi, yəni bütün keçmişin xülasəsi olduğuna görə, onları formalaşma hərəkətləri içərisində bilmək önəmlidir. Amma deyilə bilər ki, əgər öz gücləri nəzərdə tutularsa, hər fərdin dəyişdirə biləcəyi şey, çox az şeydir. Bu bir nöqtəyə qədər doğrudur. Çünki ayrı-ayrı nəzərdən keçirilən insan eyni dəyişikliyi istəyən insanların hamısı ilə birləşə bilər və əgər bu dəyişiklik ağıla uyğundursa, hər insan özünü çoxlada bilər və ilk baxışda mümkün görünəndən daha çox dəyişiklik edə bilər.

Bir fərdin daxil ola bilcəyi icmalar göründüyündən daha çoxsaylıdır. Məhz bu “icmalar” arasında insan cinsinin bir üzvü olur insan. Eyni şəkildə, fərd təbiətlə bir çox formada əlaqə yaradır, çünki texnikadan, ənənəyə uyğun olaraq, yalnızca sənayedə tətbiq edilmiş elmi anlayışlar çoxluğunu deyil, zehni alətləri, fəlsəfi bilikləri də başa düşmək lazımdır.

İnsanın özünü cəmiyyət içərisində yaşayan varlıqdan başqa cür düşünə bilməməsi, hər kəsin bildiyi, amma hətta fərdi xüsusiyyətdəki bütün gərəkli nəticələrin yenə də çıxarıla bilmədiyi şeydir. Müəyyən insan çoxluğunun müəyyən obyektlər çoxluğunu şərtləndirdiyini, insan cəmiyyətinin ancaq müəyyən obyektlər çoxluğunun varlığı ölçüsündə mümkün olduğu da hər kəsin bildiyi şeydir. Lakin bu ünə qədər fərdi aşan bu orqanizmlərə mexaniki və müəyyənedici məna verilmişdi. Reaksiya da məhz bundan dolayı gəlməkdədir. Bu fəaliyyətin mərkəzinin daha əvvəl bildiyi, istədiyi, heyran olduğu, yaratdığı və başqa ölçüdə bilən, istəyən, heyran olan, yaradan və özünü təkbaşına deyil, amma haqqında müəyyən bilik sahibi olmaqdan da geri qalmayacağı digər insanlar və obyektlər çoxluğu tərəfindən təqdim olunan imkanlar baxımından zəngin görən fərd olaraq nəzərə alınmış insanın şüuru olduğu aydın şəkildə müəyyən edilərək, bütün bu əlaqələrin aktiv və hərəkətli vəziyyətdə olduqları təlim hazırlamaq lazımdır. (Hər insan filosofdur, hər insan müdrikdir və s.)

Feyerbaxın “insan nə yeyərsə odur” tərifi nəzərdən keçirilərsə, fərqli şəkillərdə şərh oluna bilər. Bu yanaşmaya görə, insan hər zaman maddi olaraq nə yeyirsə odur. Yəni insanın yediklərinin düşüncə forması üzərində birbaşa təsiri vardır. Amadeonun tərifini yadımıza salaq. Bir insan nitqinə başlamadan əvvəl nə yediyi bilinərsə, deyirdi Amadeo, nitqi daha yaxşı şərh oluna biləcək vəziyyətə gəlir. Uşaqca və həqiqətdə təcrübi elmə də zidd olan bir tərfidir bu, çünki beyin paxla və ya yer göbələyi ilə bəslənmir. Amma yeməklər beyin molekullarını yeniləməyə gəldiklərində fəaliyyət baxımından beyin molekulları ilə eyni xüsusiyyətdə, eyni növdəki maddələrə çevirilirlər. Əgər bu tərif doğru olsaydı, tarixin müəyyənedici qəlibi mətbəxdə olardı və inqilablar da qida vərdişlərimizin kökdən dəyişilməsi olardı. Əslində isə tarixi baxımdan doğru olan bunun tam əksidir. Yəni qida vərdişlərini dəyişdirən və qidaların seçimində ardıcıl “bəyənmələr” yaradan şey inqilablar və tarixi qarışıq inkişaf xüusiyyətləridir. Köçəriliyi sona çatdıran şey oturaq buğda əkinləri olmamışdır, əksinə nizamlı əkinlərə məcbur edən şey köçəriliyə qarşı şərtlərin meyda gəlməsi olmuşdu.

Amma digər tərədən də qidalanma ümumi olaraq ictimai münasibətlərin ifadə tərzlərindən biri olduğu və hər ictimai qrupun bir əsas qidası olduğu ölçüdə “insanın nə yeyərsə, o olduğu” fikri də doğrudur. Necə ki, eyni formada “insan geyimdir”, “insan yaşadığı yerdir”, “insan öz vahid çoxlama forması, yəni ailəsidir” də deyə bilərik. Çünki ictimai həyatın, ictimai münasibətlər çoxluğunun özü ən aydın və geniş yayılmış şəkildə göstərdiyi elementlərin özüdür.

“İnsan nədir?” problemi, eləcə də hər zaman “İnsan təbiəti” ya da “ümumi olaraq insan” problemi deyilən problemdir. Başlanğıcda “birləşdirici” bir anlayışdan  içərisində bütün “insani” olanların yer alacağı müccərədləşdirmədən irəli gələn insan elmi qurmaq cəhdidir. Amma “insani” birləşdirici anlayış ya da fakt olaraq bir başlanğıc nöqtəsimi, yoxsa bir son nöqtədirmi?. Yada bu cəhd başlanğıc nöqtəsi olaraq qoyulduğu ölçüdə daha çox “metafizik” ya da “teoloji”  bir qalıntı deyilmi. Fəlsəfə təbii xüsusiyyətdə antropoligiyaya aid edilə bilməz, yəni insan cinsinin birliyi bioloji təbiəti tərəfindən verilməmişdir. İnsan fərqlilikləri, tarixdə önəmə malik insan fərqlilikləri bioloji xüusiyyətdə deyil (və qidaların əksəriyyəti də yaşanılan torpağa bağlı olduğu üçün, “insan yaşadığı ölkədir” tərifinə aid edilə biləcək “insan nə yeyirsə odur” – Avropada buğda, Asyada düyü yeyir – tərifi də nəhayətində bir bioloji xüsusiyyətə aid edilir) və hətta biloji birlik də tarixdə heç vaxt önəmə malik olmamışdır (insan təbii vəziyyətə daha yaxın olduğu, yəni təbii məhsulların istehsalını süni olaraq çoxlatmadığı zaman, o, özü özünü yeyən heyvandır). Bir birlik yaratmış və “birləşdirici” fakt olaraq qəbul edilə biləcək olan şey daha çox “düşünmə qabiliyyəti” ya da “ruh” da deyildir. Çünki yalnız formal və kategoriya olan bir anlayışdan söhbət gedir burda. İnsanları ayıran ya da birləşdirən həqiqətən “düşüncə” deyil, amma düşündükləri şeylərdir.

“İnsan təbiəti”-nin “ictimai münaisbətlər çoxluğunun” olduğu cavabı doyurucu cavabdır. Çünki özündə bir formalaşma fikrini daşıyır. İctimai münasibətlərin dəyişməsi ilə insan da davamlı olaraq formalaşıb dəyişir. Çünki “ümumi olaraq insan”ı inkar edir bu cavab. Gerçəklikdə ictimai münasibətlər hər biri digərlərinin mövcudluğunu şərtləndirən və birlikləri formal deyil amma dialektik olan müxtəlif insan qrupları tərəfindən ifadə olunmuşdur.

Feodal bəyliyin topraq köləsi olduğu dərəcədə aristokratdır insan. Əgər tarixə birlikdən yaranmayan, amma özündə mümkün bir birliyin sübutlarını daşıyan “concordia discours”(uyğunsuz uyğunluq) içərisində “olmaq” mənası verilərsə bu zaman “tarix”in də insan təbiəti olduğunu demək olar. Bu səbəblə insanın dəyəri heç bir tək insanda deyil, amma tək tək nəzərdən keçirilən hər insanda onları digər insanlarla toqquşduran ziddiyyətin ortaya çıxardığı  xüsusiyyətlərin var olmalarına baxmayaraq, bütün insan cinsinin tarixində tapıla bilər. Ənənəvi fəlsəfələrin “ruh” anlayışının da biologiyada rast gəldiyimiz “insan təbiəti” anlayışı kimi ən böyük “insan təbiəti” ütopiyasının tanrıdan gəlmiş ütopiyanın yerinə keçən və tarixin davamlı formalaşdırmasını, rasional və emosional istəyi ifadə etməyə imkan verən “elmi ütopiyalardan” biri olaraq açıqlanması gərəklidir. Baxmayaraq ki, tanrının oğulları olaraq insanların bərabərliyini təsdiq edən dinlər də düşünmə qabiliyyətində, ortaq olduqlarından yola çıxaraq onların bərabər olduğunu irəli sürən fəlsəfələr kimi tarixi inkişafın ən güclü həlqələrini yerbəyer edən qarışıq inqilabi hərəkətlərin ifadələri olmuşlar.

Tarixdə həqiqi bərabərlik, yəni insan təbiətinin inkişafı ilə çata biləcəyimiz “mənəvi” səviyyə, ancaq dövlətdə, dünya siyasi nizamı içərisində qurulan “xüsusi və ictimai” təşkilatlar ardıcıllığı içərisində müəyyən oluna bilər. Eyni təşkilat üzvləri arasında hiss olunan “bərabərlik” ilə fərqli təşkilat üzvləri arasında hiss olunan “bərabərsizlik”-dən bəhs edirəm. Fərdi və qrup baxımından başa düşdükləri dərəcədə dəyərli olan bərabərlik və bərabərsizlik. Fəlsəfə və siyasət, düşüncə və fəaliyyət arasındakı bərabərliyə, yəni bir praksis fəlsəfəsinə də bu cür çatmaq olar. Hər şey hətta fəlsəfə və fəlsəfələr belə siyasidir və tək başına fəlsəfə də gerçəkləşən tarixdir, yəni həyatın özüdür. Klassik alman fəlsəfəsinin varisinin Alman proletariatı olması hipotezi də məhz bu mənada şərh oluna bilər və hegemoniyanın İliç tərəfindən aparılan nəzəriyyələşdirmə və gerçəkləşdirilməsinin böyük bir metafizik hadisə olduğu da bu mənada təsdiq oluna bilər.

Mənbə: Antonio Qramşi, Həbsxana məktubları (s. 232-241)

Tərcümə: Araz Əliyev

Please follow and like us:

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.