Cümə axşamı, İyul 07, 2022

FƏLSƏFƏ

Fen Yulan – Çin mədəniyyətində fəlsəfənin yeri

Fen Yulan (1895-1990) Çinin XX əsrdəki ən böyük filsofu hesab edilən Fen Yulan Şanxay və Pekin universietlərində təhsil almış, daha sonra 1918-ci ildə Amerikada Columbia Universitetindən Con Dyuinin tələbəsi olaarq təhsilini davam etdirmişdi. Onun, 1934-cü ildə tamamladığı “Çin fəlsəfəsi tarixi” əsəri Çin fəlsəfə sahəsində ən təməl mətn hesab olunur. Mao Zedong dönəmində mədəni inqilaba uyğun olması üçün əsərlərini marksist-leninist baxışla yeidən yazmağa məcbur edilmişdi. Fen Yulan bütün təsirlərə rəğmən Çini tərk etməmiş və 1990-cı ildə Pekində vəfat etmişdir.

Çin xalqının həyatına Konfutsiçiliyin böyük ölçüdə nüfuz etdiyini görən Qərblilər üçün Konfutsiçilik bir din olaraq görünür. Ancaq həqiqətdə Konfutsiçilik, məsələn Platonçuluq və Aristotelçilikdən daha artıq din deyildir. “Dörd kitab”ın Çin xalqının müqəddəs kitabı olması fikri doğrudur, ancaq “Dörd kitab”da nə yaradılış hekayəsi, nə cənnət, nə də cəhənnəm haqqında danışılır.

Təbii ki, fəlsəfə və din terminlərinin hər ikisi də qeyri-müəyyəndir. Fəlsəfə və din fərqli xalqlar üçün bütövlüklə fərqli mənalara malik ola bilər. İnsanlar fəlsəfə və ya din haqqında danışdıqlarında zehinlərində onlarla bağlı olduqca fərqli düşüncələrə də malik ola bilərlər. Mənim baxışıma görə, fəlsəfə olaraq adlandırdığım şey həyat haqqında sistemli düşüncədir. Hələ ölməmiş olan hər kəs həyatdadır. Ancaq həyat haqqında düşünən elə də çox insan yoxdur. Düşüncələri sistemli olanlar isə daha da azdır. Bir fəlsəfəçi fəlsəfə ilə məşğul olmalıdır, yəni həyat haqqında düşünməli və daha sonra düşüncələrini sistemli şəkildə ifadə etməlidir.

Düşüncənin bu növü, həyatı öz obyekti olaraq nəzərdən keçirdiyi üçün refleksiv olaraq adlandırılır. Həyat nəzəriyyəsi, kainat nəzəriyyəsi və bilik nəzəriyyəsi bütün bunlar haqqında danışdığımız düşüncə növündən qaynaqlanır. Kainat nəzəriyyəsi, kainat həyatının fonu, yəni həyat dramının meydana gəldiyi hissə olduğu üçün ortaya çıxır. Bilik nəzəriyyəsi, düşüncənin özü biliyin mövzusu olduğu üçün ortaya çıxır. Bəzi Qərbli fəlsəfəçilərə görə düşünmək üçün ilk öncə nəyin haqqında düşündüyümüzün fərqinə varmalıyıq, yəni həyat haqqında düşünməyə başlamadan əvvəl ilk olaraq “düşüncəmizi düşünməliyik”.

Bu nəzəriyyələrin hamısı, refleksiv düşüncənin[1] məhsullarıdır. Həyat haqqındakı anlayış, kainat haqqındakı tam anlayış və bilik haqqındakı tam anlayış da refleksiv düşüncənin məhsullarıdır. İstər həyat haqqında düşünək, istərsə də onun haqqında danışaq fərq etməz, biz hamımız onun ortasındayıq. İstər kainat haqqında düşünək, istərsə də onun haqqında danışaq, önəmli deyil, biz hamımız onun bir parçasıyıq. Fəlsəfəçilərin “kainat” deyə adlandırdıqları şey fiziklərin istinad etdiklərində beyinlərində canlanan şeylə eyni deyil. Fəlsəfəçilərin “kainat” deyə adlandırdıqları şey var olan hər şeyin cəmidir. Bu, qədim Çinli filosof olan Hui Shihin “ondan kənarda bir şey olmayan” şəklində ifadə etdiyi və “böyük” olaraq adlandırdığı şeyə uyğun gəlir. Bu səbəblə də hər şey və hər kəs kainatın bir hissəsi olaraq nəzərə alınmalıdır. Bir şəxs kainat haqqında düşündüyündə bu refleksivlikdir.

Bilik haqqında düşündüyümüzdə və ya onun haqqında danışdığımızda bu düşünmək və danışmaq biliyin özüdür. Aristotelin ifadəsindən istifadə etsək “o düşünmək haqqında düşünməkdir” və bu, refleksivlikdir. Bu, düşünmədən əvvəl, düşünməyimiz haqqında düşünməyimizin gərəkli olduğunu vurğulayan fəlsəfəçilərin izlədikləri paradoksdur. Sanki düşünmək haqqında özü ilə düşünə biləcəyimiz başqa bacarığa sahibik. Əslində isə, düşüncə haqqında düşündüyümüz bacarıqla, özü ilə düşündüyümüz eyni bacarıqdır. Əgər həyat və kainat haqqında düşünmə potensialımıza şübhə ediriksə, düşünməklə əlaqəli olan düşünmək potensialımız haqqında da şübhəci olmaq üçün də eyni səbəbə malikik.

Din də həyatla əlaqəli bir şeyə sahibdir. Hər böyük dinin qəlbində bir fəlsəfə yatır. Əslində hər böyük din xürafələr, doqmalar, rituallar və qurumlardan təşkil olunan müəyyən üstquruma sahibdir. Mənim din olaraq adlandırdığım şey məhz budur.

Əgər kimsə din terminini əslində geniş istifadə olunduğu şəkildən çox da fərqli olmayan bu mənada anlayırsa, Konfutsiçiliyin bir din olaraq qəbul edilə bilməyəcəyini görər. Xalq, Çində 3 dinin olduğunu deməyə öyrəşdirilib: Konfutsiçilik, Daosizm və Buddizm. Ancaq gördüyünüz kimi Konfutsiçilik bir din deyildir. Daosizmə gəldikdə isə Tao-chia (Dao məktəbi) adlandırılan fəlsəfə olaraq Daosizmlə, Dao dini arasında fərqliliklər vardır. Onların təlimləri təkcə fərqli deyil, həm də tamamilə bir-birinə ziddir. Bir din olaraq Daosizm təbiətin izləməyi öyrədir, bir fəlsəfə olaraq nəzərdən keçirilən Daosizm isə təbiətə qarşı fəaliyyət təlimini öyrədir. Məsələn, Lao Tszu və Çuang Tszu ya görə, ölümün izlədiyi həyat təbiətin axdığı istiqamətdir və insan bu təbii axını soyuqqanlı şəkildə izləməlidir. Amma Dao dininin əsas təlimi də əslində ölümdən necə qaçacağımızın prinsip və texnikalarıdır. Bu isə açıq şəkildə təbiətə qarşı fəaliyyətdir. Dao dini təbiətin fəthi olan, elm ruhuna sahib idi. Əgər kimsə Çin elm tarixi ilə maraqlanırsa, dindar daoçuların yazıları ona bu məsələ ilə bağlı ətraflı məlumat verəcəkdir.

Buddizmə gəldikdə isə, Fo hsüeh (Buddist müdriklik) olaraq adlandırılan fəlsəfə olaraq Buddizm və Fo chiao (Buddizm dini) olaraq adlandırılan din olan Buddizm arasında fərq vardır. İntellektual Çinli üçün Buddist fəlsəfə Buddist dindən daha dəyərlidir. Həm buddist, həm də daoçu rahiblərin eyni zamanda Çin dəfn mərasimlərinə qatılmasını görmək artıq alışdığımız bir şeydir. Çinlilər belə öz dinlərini fəlsəfi olaraq qəbul edirlər.

İndiki vəziyyətdə bir çox Qərbli üçün Çin xalqının digər xalqlardan daha çox dinlə əlaqəli olduğu məlumdur. Məsələn, “Dominant ideas in the Formation of Chinese Culture” (Çin mədəniyyətinin formalaşmasındakı aparıcı ideyalar) adlı məqaləsində professor Derk Bodde belə deyir: “Onlar (Çinlilər), özləri üçün dini fikirlər və fəaliyyətlərin, həyatın çox önəmli və geniş əhatəli parçasını təşkil etdiyi xalq deyillər.. Çin mədəniyyətindəki əxlaqi təməli tənzimləyən əxlaqdır (xüsusilə də Konfutsi əxlaqı), din deyildir (ən azından rəsmi, təkmil bir din deyil).. Təbii ki, bunların hamısı, Çinlə kilsənin və din adamlarının önəmli rol oynadığı digər mədəniyyətlər arasında fərqliliyə işarədir”.

Bu bir mənada tamamilə doğrudur. Ancaq bunun nə üçün bu cür olduğunu soruşmaq olar. Əgər, mövcud gerçək dünyadan kənarda olan bir şeyə istiqamətlənmiş şiddətli arzu, insanlığın təbiətində var olan istəklərdən biri deyilsə, nə üçün insanların çoxu üçün dini düşüncələr və fəaliyyətlər həyatın ən önəmli və qəribə hissəsini təşkil edir? Əgər bu şiddətli arzu insanların təməl istəklərindən/arzularından biridirsə, Çin xalqı nə üçün bir istisna olsun ki? Çin mədəniyyətinin mənəvi təməlini təşkil edən din deyil, əxlaq olduğunu dediyimiz zaman, bu Çinlilərin əxlaqi dəyərlərdən daha ali olanların fərqində olmadığına işarə deyilmi?

Əxlaqi dəyərlərdən daha ali olanlar, fövqəl-əxlaqi (super-moral) dəyərlər olaraq adlandırıla bilər. Tanrı sevgisi fövqəl-əxlaqi bir dəyər ikən, insan sevgisi əxlaqi bir dəyərdir. Bəzi insanlar bu növ dəyəri dini dəyər olaraq adlandırmağa meyllidirlər, ancaq mənim qənaətimcə burada din ilə nəzərdə tutulan şey yuxarıda qeyd etdiyimiz mənadan fərqli olmadığı müddətcə bu dəyər dinlə sərhədlənə bilməz. Məsələn, Xristianlıqdakı Tanrı sevgisi dini dəyərdir. Eyni zamanda, Spinozanın fəlsəfəsindəki Tanrı sevgisi dini dəyər deyil. Çünki onun tanrı deyə adlandırdığı şey gerçəklikdə kainatdır. Tam olaraq ifadə olunduğunda, Xristianlıqdakı Tanrı sevgisi gerçəklikdə fövqəl-əxlaqi deyildir. Bu, Xristianlıqda Tanrının bir şəxs və bundan ötrü də insanın Tanrı tərəfindən sevilməsinin, atanın oğul tərəfindən sevilməsi ilə müqayisə oluna bildiyi üçün belədir. Bu səbəbədən də Xristianlıqdakı Tanrı sevgisi fövqəl-əxlaqi dəyər olaraq müzakirəyə açıqdır. Spinozanın fəlsəfəsindəki Tanrı sevgisi həqiqi fövqəl-əxlaqi dəyər ikən, Xristianlıqdakı Tanrı sevgisi süni fövqə-əxlaqi dəyərdir.

Yuxarıdakı sualları cavablandırmaq üçün mövcud gerçək dünyanın fövqündə olan şeyə yönəlmiş arzu, insanlığın təbiətində var olan arzulardan biridir, Çin xalqının da bu qanunda istisna olmadığını deyə bilərəm. Onlar fəlsəfə ilə çox maraqlandıqları üçün dinlə daha çox maraqlanmadılar. Onlar fəlsəfi olduqları üçün dini deyillər. Çinlilər fəlsəfədə mövcud dünyanın fövqündə olan şeyə yönəlmiş arzularını təmin ediblər. Həmçinin yenə fəlsəfədə ifadə və təqdir edilmiş, fövqəl-əxlaqi dəyərlərə sahib olublar və fəlsəfəyə uyğun olaraq yaşayarkən də bu fövqəl-əxlaqi dəyələr təcrübə ediblər.

Çin fəlsəfə ənənəsinə görə, fəlsəfənin funksiyası pozitiv biliyi (burada pozitiv bilik deyərkən faktiki məsələlərlə bağlı biliyi nəzərdə tuturam) artırmaq deyil, zehni kamilləşdirməkdir. Bu, mövcud gerçək dünyanın fövqündə və əxlaqı dəyərlədən daha yüksək olan dəyərlərə çatmaq istəyidir. O, Lao Tszu tərəfindən bu cür ifadə edilirdi: “Bilik üçün çalışmaq, günbəgün artacaq, Tao (yol,həqiqət) üçün çalışmaq isə günbəgün azalacaqdır”. Mən nə artma, nə də azalma arasındakı fərqlə maraqlanmıram, nə də Lao Tszunın bu sözləri ilə razılaşmıram. Bu sözü yalnız Çin fəlsəfə ənənəsində bilik üçün çalışmaqla Tao üçün çalışmaq arasındakı fərqin olduğunu göstərmək üçün müraciət etdim. Birincisinin hədəfi müsbət bilik deyə adlandırdığım şeydir, ikincisinin hədəfi isə pozitiv kamilləşdirmədir. Fəlsəfə bu ikinci kateqoriyaya aiddir.

Fəlsəfənin, xüsusilə də metafizikanın funksiyasının pozitiv biliyi artırmaq olmadığı, bir başqa mövqedən və başqa məqsədlə çağdaş Qərb fəlsəfəsində Vyana məktəbi tərəfindən izah edilir. Fəlsəfənin funksiyasının sadəcə olaraq düşüncələri açıqlamaq olduğu və metafizikanın təbiətinin sadəcə olaraq anlayışlar toplusu olduğunu deyən bu məktəblə eyni fikirdə deyiləm. Yenə də onların arqumentlərində, fəlsəfənin xüsusilə də metafizikanın, əgər gerçəklər haqqında bilik verməyə çalışmırsa, mənasız hala gələcəyi aydın şəkildə görünür.

Din gerçəklər haqqında bilik verir. Lakin dinin verdiyi bilik, elmin verdiyi biliyə uyğun deyildir. Bu səbəblə də Qərbdə din və elm arasında toqquşma baş verdi. Elm irəliləyərkən din geriyə çəkilir və dinin hökmranlığı elmin inkişafının qarşısından çəkilir. Mühafizəkarlar bu fakta təəssüflənirlər və pozulduqlarını düşünərək artıq dindar olmayan insanlara yazıqları gəlir. Əgər dinlə barəbər daha ali dəyərlərə çatmaq üçün bir şeyə sahib deyillərsə, həqiqətən də vəziyyətləri acınacaqlıdır. İnsanlar dindən uzaqlaşdıqlarında və onun yerinə keçəcək heç bir şeyə sahib olmadıqlarında ali dəyərləri itirirlər. Özlərini dünvəyi məsələlərlə sərhədləmək məcburiyyətində qalırlar və mənəvi dəyərlərlə heç bir əlaqələri olmaz. Ancaq çox şükür ki, dinlə yanaşı fəlsəfə də vardır və o insanlara ali dəyərlərə çatmağın bir yolunu təqdim edir. Fəlsəfə ali dəyərlərə çatmaq üçün insanlar, dualar və ritualların təmin etdikləri dolaşıq yolları seçmək ehtiyacı duymadıqları üçün bu yol dinin təqdim etdiyindən daha birbaşa olan yoldur. İnsanın fəlsəfə sayəsində çatdığı ali dəyərlər din sahəsində əldə edilənlərdən daha safdır. Çünki onlar xəyal və xürafat ilə qarışmış deyillər. Gələcəyin dünyasında insan, dinin yerinə fəlsəfəyə sahib olacaq. Bu Çin ənənəsinə uyğundur. İnsanın dindar olması məcburi deyildir, ancaq onun filosof olması məcburidir. İnsan filosof olduğunda dinin lütflərinin ən yaxşılarına da sahib olur.

[1] Refleksiv düşüncə – düşünməyin özü haqqında düşünməkdir. Burda düşüncənin obyekti və subyekti eyniləşir.

Mənbə: Youlan, Feng. A History of Chinese Philosophy, 1934, p 4-8

Tərcümə: Araz Əliyev

Please follow and like us:

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir.